اعتیاد و روند ابژه سازی معتاد
📘 کتاب «اعتیاد و روند ابژهسازی معتاد» نوشتهٔ مهناز علیزاده یکی از آثار قابلتأمل در حوزهٔ جامعهشناسی اعتیاد است که تلاش میکند اعتیاد را نه صرفاً از منظر زیستپزشکی یا جرمشناسانه، بلکه بهعنوان یک پدیده اجتماعی، گفتمانی و ساختارشکافته بررسی کند. این کتاب با تکیه بر پژوهشی جامعهشناسانه و انتقادی نسبت به نحوه نگاه به معتاد در ایرانِ پس از انقلاب ۱۳۵۷، میکوشد تصویر پویاتری از مفهوم «معتاد» ارائه دهد — تصویری که بهجای سادهانگاری، نشان میدهد چگونه کنشهای اجتماعی، گفتمانها و ساختارهای قدرت بر ساخت و ابژهسازیِ اجتماعیِ معتاد تأثیر گذاشتهاند.
🎯 محور اصلی کتاب اعتیاد و روند ابژه سازی معتاد
یکی از دغدغههای کلیدی نویسنده این است که اعتیاد را صرفاً بهعنوان یک «مشکل فردی» یا «اختلال زیستی» ملاحظه نکنیم و در عوض آن را بهعنوان یک پدیده اجتماعی چندبعدی ببینیم که با قدرت، گفتمان و نهادها در جوامع معاصر شکل گرفته و بازتولید میشود. در این رویکرد، معتاد نه فقط یک مصرفکنندهٔ مواد مخدر که محصولِ گفتمانهای اجتماعی و تاریخی است که دربارهٔ او ساخته شدهاند.
در واقع وجه تمایز این اثر با کتابهای مرسوم دربارهٔ «اعتیاد» در این است که بهجای تمرکز صرف بر تجربههای زیستروانی فرد معتاد، به سیاستهای اجتماعی، فرهنگی و گفتمانی نگاه میکند که مؤثر بر نحوهٔ درک، طبقهبندی و «ابژهسازی» فرد معتاد در شبکهٔ گستردهٔ جامعه هستند. گفتمانها — یعنی نظامهای زبانی و فکری دربارهٔ اعتیاد — تعیین میکنند که جامعه چگونه به اعتیاد معنا میدهد، آن را چگونه تعریف و تفسیر میکند، و چه راهکارهایی را برای برخورد با آن پیشنهاد میکند.
🧠 ساختار و رویکرد جامعهشناسانه
کتاب به دو بخش اصلی تقسیم میشود:
🔹 بخش اول: گفتمانها و «حقیقت» اعتیاد
در این بخش، کتاب به تحلیل گفتمانهای مسلط در طول چهار دههٔ پس از انقلاب میپردازد. یعنی بررسی میکند در هر دوره چگونه گفتارهای رسمی (مثلاً از سوی دولت، رسانهها، علم، دستگاه قضایی) دربارهی اعتیاد شکل گرفتهاند، کدام معانی برجسته شده، و چگونه این گفتمانها الگوهایی از حقیقت دربارهٔ اعتیاد را به وجود آوردهاند. مثلاً گاهی اعتیاد بهعنوان جرم و انحراف اجتماعی دیده شده و در دورهای دیگر بهعنوان بیماری و مسئلهٔ بهداشت عمومی مورد تأکید قرار گرفته است. این تغییر گفتمانی نشان میدهد که اعتبارِ گفتمانها و نهادها در تعیین نحوهٔ نگاه به معتاد و پاسخ به اعتیاد بسیار مهم است.
توجه به همین تغییرات گفتمانی مهم است چون نشان میدهد که «اعتیاد» و «معتاد» نه تنها واقعیتهای عینی، بلکه ساختارهایی اجتماعی و تاریخی هستند که با زبان، قدرت و نهادها شکل گرفتهاند و مفهوم نشدهاند.
🔹 بخش دوم: «روند ابژهسازی معتاد» در سطح خرد
در بخش دوم کتاب، نویسنده به سطح خرد و تجربیات ذهنیِ معتادان و خانوادههایشان میپردازد. از دید این بخش، روند ابژهسازی شامل این است که چگونه فهم و تجربهٔ خودِ فرد معتاد و نگاه اعضای خانواده و جامعه نسبت به او تحت تأثیر گفتمانهای اصلی شکلمیگیرد. یعنی بررسی میشود که چگونه هویتِ فرد معتاد در گفتارها و تصاویر اجتماعی بازنمایی میشود و چه پیامدهایی برای زندگی روزمره، خودشناسی، روابط اجتماعی و تصویر فرد نسبت به خود دارد.
این بخش باعث میشود کتاب از سطح یک پژوهش نظری فراتر رود و به پیچیدگیهای روانی، عاطفی و اجتماعیِ موضوع اعتیاد توجه کند؛ از جمله اینکه چگونه احساسات، اندیشهها و الگوهای زبانیِ معتاد و اطرافیانش بازتولید میشود و تحت تأثیر گفتمانهای غالب تغییر مییابد.
🧭 نگاه انتقادی و پیام اثر
یکی از نکات مهم کتاب این است که اعتیاد را صرفاً فرضیهای طبیعی یا اخلاقی عنوان نمیکند، بلکه آن را یک میدان اجتماعی، سیاسی و معنابخش تصور میکند. این رویکرد انتقادی به ما کمک میکند تا بفهمیم چرا در مقاطع مختلف تاریخی قانونها و سیاستها در برابر اعتیاد تغییر کردهاند، چرا نگاه جامعه به معتادان متفاوت شده، و چگونه هویتِ اجتماعیِ معتاد بازتولید یا تحدید میشود.
در نهایت، اثر به خواننده میآموزد که حل مسئلهٔ اعتیاد نمیتواند فقط از راه «درمان فردی» یا «مجازات» باشد؛ بلکه لازم است پیوند میان ساختارهای اجتماعی، گفتمانها، سیاستها و تجربههای واقعی فردی را نیز در نظر بگیریم. این نگاه به ما کمک میکند تا نه فقط معلولها را ببینیم بلکه علل ساختاری را نیز تحلیل کنیم و به راهکارهای جامعتر و انسانیتر برای مواجهه با اعتیاد برسیم.
📌 جمعبندی
📍 «اعتیاد و روند ابژهسازی معتاد» اثر مهناز علیزاده، یک پژوهش جامعهشناسانه و گفتمانی دربارهٔ اعتیاد در ایرانِ چهار دهه اخیر است که تلاش میکند:
اعتیاد را بهعنوان پدیدهای اجتماعی و چندبعدی تحلیل کند، نه صرفاً مشکل فردی یا زیستی.
نشان دهد که چگونه گفتمانهای مختلف (حقوقی، پزشکی، رسانهای، اجتماعی) بر تعریف و تصویر «اعتیاد» و «معتاد» تأثیر گذاشتهاند.
در یک بخش، گفتمانهای مسلط را مورد واکاوی قرار دهد و در بخش دیگر، روند ابژهسازیِ فرد معتاد را در سطح تجربهی اجتماعی و خانوادگی بررسی کند.
نگاهی انتقادی ارائه دهد که میتواند برای پژوهشگران، دانشجویان و فعالان اجتماعی در حوزهٔ اعتیاد، آسیبهای اجتماعی، سیاستگذاری عمومی و علوم انسانی مفید باشد.