قمار توسعه

معرفی کتاب «قمار توسعه» – نگاهی نوین به فرآیند رشد و توسعه کشورها

کتاب «قمار توسعه» نوشته استفان درکان (Stefan Dercon)، با ترجمه محمدامین احمدی، یکی از جدیدترین و تاثیر‌گذارترین آثار در حوزه اقتصاد توسعه است که به پرسشی اساسی و پیچیده می‌پردازد: چرا تنها برخی کشورها در مسیر توسعه موفق می‌شوند و دیگران عقب می‌مانند؟ این کتاب در سال ۲۰۲۲ منتشر شده و بر پایه سال‌ها تحقیق، تجربه میدانی و مطالعه موردی در کشورهای مختلف جهان نوشته شده است.

در کانسپت اصلی کتاب، «توسعه» به مثابه یک قمار پیچیده و پرریسک برای کشورها تصویر می‌شود؛ قمار نه در معنای شرط‌بندی معمول، بلکه به این معنی که کشورها باید ریسک بزرگی را بپذیرند تا از وضعیت موجود خارج شوند و به رشد پایدار دست یابند. درکان این نقطه نظر را با اصطلاح «معامله توسعه» یا development bargain معرفی می‌کند: توافقی بین طبقه حاکم و نخبگان یک کشور که در آن، رهبران تصمیم می‌گیرند در ازای واگذاری سهمی از قدرت یا منافع کوتاه‌مدت، روی آینده‌ای مبتنی بر رشد و توسعه شرط‌بندی کنند.

درکان معتقد است که توسعه واقعی زمانی رخ می‌دهد که نخبگان سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به این نتیجه برسند که آینده‌ای بهتر – حتی اگر پرریسک باشد – ارزش تلاش دارد. این نوع قمار، برخلاف رویکردهای سنتی توسعه که اغلب بر مجموعه‌ای از سیاست‌های مشخص تمرکز دارند، بر تعهد سیاسی و اراده نخبگان کشور تمرکز می‌کند. برای مثال، در برخی کشورهای موفق، مانند چین، اندونزی، بنگلادش و غنا، رهبران و نخبگان تصمیم گرفتند منابع و ساختارهای قدرت را به سمت توسعه عمومی هدایت کنند و این تصمیم بنیادی باعث رشد اقتصادی و بهبود شرایط زندگی مردم شد.

یکی از نقاط قوت کتاب این است که درکان نه صرفاً به نظریه می‌پردازد، بلکه بر مبنای تجربه‌ها و مطالعات موردی واقعی از بیش از ۴۰ کشور مختلف جهان، نشان می‌دهد چگونه این «قمار توسعه» در برخی کشورها موفق بوده و در برخی دیگر شکست خورده است. او از وقایع تاریخی، بحران‌های اقتصادی، سیاست‌های دولت‌ها و گفت‌وگو با مقامات، کارشناسان و مردم عادی برای تحلیل فرآیند توسعه بهره می‌برد. این رویکرد میدانی باعث می‌شود خواننده بلافاصله درک کند که توسعه فقط به سیاست‌های اقتصادی یا سرمایه‌گذاری محدود نمی‌شود، بلکه ساختارهای سیاسی، تعاملات قدرت و تصمیمات نخبگان نقش تعیین‌کننده‌ای در آن ایفا می‌کنند.

در بخش‌هایی از کتاب، نویسنده به بررسی این موضوع می‌پردازد که در بسیاری از کشورها «نخبگان» تمایل دارند وضعیت موجود را حفظ کنند، زیرا از آن نفع می‌برند. بازتوزیع قدرت یا منابع برای آن‌ها به مثابه از دست دادن موقعیت و منافع کوتاه‌مدت است. بنابراین، آن‌ها ترجیح می‌دهند تن به تغییرات ساختاری ندهند و در نتیجه، کشور در چرخه‌ای از رکود و بی‌ثباتی باقی می‌ماند. اما در کشورهای موفق، نخبگان ریسکِ توسعه‌محور بودن را می‌پذیرند، حتی اگر این امر به معنای از دست دادن بخشی از قدرت فعلی باشد.

درکان همچنین توضیح می‌دهد که «قمار توسعه» همیشه هم به معنای قمارِ صرف نیست؛ بلکه شامل برنامه‌ریزی دقیق، یادگیری از اشتباهات، استفاده بهینه از منابع موجود و توانمندسازی نهادها نیز هست. کشورهایی که این توانایی را دارند که به‌ جای تمرکز صرف بر منافع گروهی، به‌ صورت جمعی به توسعه بیندیشند، شانس بیشتری برای رشد و بهبود شرایط زندگی مردم دارند.

چرا این کتاب اهمیت دارد؟
کتاب «قمار توسعه» فراتر از یک اثر اقتصادی و نظریه‌پردازانه است؛ این اثر دروازه‌ای به درک عمیق‌تر از فرآیند واقعی توسعه و موانع آن فراهم می‌آورد. این کتاب برای دانشجویان، سیاست‌گذاران، فعالان توسعه و هر کسی که می‌خواهد بفهمد چرا برخی کشورها رشد می‌کنند و برخی دیگر گرفتار رکود می‌مانند، منبعی ارزشمند است. درکان با زبان قابل‌فهم، موضوعی پیچیده را به شکلی قابل‌دسترس توضیح می‌دهد و خواننده را تشویق می‌کند تا نقش سیاست، قدرت و اراده جمعی را در مسیر توسعه جدی بگیرد.

در مجموع، «قمار توسعه» نه تنها پاسخ‌هایی برای سوالات بزرگ درباره توسعه ارائه می‌دهد، بلکه چارچوبی برای تحلیل و مقایسه تجربه‌های مختلف کشورها در مسیر رشد فراهم می‌کند، و نشان می‌دهد که توسعه، بیش از هر چیز، یک تصمیم مشترک و پرریسک است که باید به‌طور آگاهانه پذیرفته شود.